Vijesti

Izlaganje prof. dr. Elmira Sadikovića na okruglom stolu “Drugačija Bosna i Hercegovina za modernu Europsku uniju”

Kriza EU i perspektive integracije Bosne i Hercegovine

Od svog osnivanja EZ/EU se u svom institucionalnom razvoju i procesu proširenja suočavala sa brojnim i političkim i ekonomskim krizama. De Golov višegodišnji veto iz 1963. godine na zahtjev Velike Britanije za članstvo u EZ, velika politička kriza koja je kulminirala 1965. godine u dogovorima oko zajedničke poljoprivredne politike praćena mogućim izlaskom Francuske iz EZ, velika ekonomska kriza 70-tih godina, izazov najvećeg proširenja EU 2004. godine… Međutim, sve te krize su rezultirale produbljivanjem integracija i institucionalnim jačanjem EZ i njenih nadležnosti.

Da li je kriza  sa kojom se poslednjih godina suočava EU posebna?

Ako je uporedimo sa predhodnim sigurno jeste. Nije u pitanju samo ekonomska i politička kriza EU već se radi i o krizi temeljnih demokratskih vrijednosti na kojima je zasnovana. Val izbjeglica sa Bliskog istoka i sjeverne Afrike, sve bolji izborni rezultati populista i desničarskih stranaka, Brexit, konfrotacija sa Rusijom, kriza euro zone… su krize u kojima se ispoljavaju substancijalni problemi EU. To potvrđuju i izjave najviših evropskih zvaničnika, inače snažnih zagovornika evropskih integracija, koji nerijekto govore i o objektivnoj opasnosti  dezintegracije evropskog projekta.

Na pitanju izbjeglica EU je došla u institucionalnu ali i moralnu krizu. Blizu 2 miliona izbjeglica je prema podacima Frontex-a prešlo granice EU. Teško je, zapravo nemoguće sa materijalne tačke gledišta objasniti da prema BDP ekonomski najrazvijenije područje u svijetu sa preko pola milijarde stanovnika  nije u stanju zbrinuti nekoliko miliona izbjeglica. Njemačka je u rješavanju tog pitanja ostala prilično usamljena. Evropski partneri prigovaraju Njemačkoj da je otvaranjem svojih granica  prekršila Ugovor iz Dablina iz 2007. godine po kojem su  imigranti trebali biti zadržani u Grčkoj i Italiji i da se njemačka vlada umjesto razumom i konsensusom rukovodi emocijama. Najveće otpore pružaju “nove” članice Slovačka, Mađarska, Češka i Poljska. Neki teroretičari zbog rigidnih stavova istočnoevropskih država u pitanju izbjeglica govore i o neuspjehu projekta proširenja EU na istok.

Američki nobelovac  Paul Krugman je u izjavi za New York Times rekao da “ je EU projekat elita koji je predstavljen kao bezalternativni put mudrosti”.  Ali je i dodao da taj projekat može funkcionirati onoliko dugo koliko političkih lideri budu sposobni građane uvjeravati u vrijednost i bezalternativnost tog  projekta. Očigledno je da se EU danas suočava sa deficitom pravih državnika i vizionara kakve je imala u prošlosti poput Šumana, Monea, Adenauera, Halštajna, Spinelija, de Gasperija, Delora i brojnih drugih.

Izbjeglička kriza predstavlja plodno tlo za jačanje desničarskih stranaka i pokreta gotovo u svim članicama EU. Dok zagovornici EU u okolnostima ekonomske krize mukotrpno moraju tražiti argumente o prednostima EU, protivnicima je dovoljno da se pozovu na nacionalni ponos i EU predstave kao nedemokratsko birokratsko čudovište odgovorno za sve nacionalne probleme. U tom smislu i britanski referendum o izlasku iz EU nije ništa drugo do trijumf primitivnog  engleskog  nacionalizma. Jačanje političkog uticaja liderke desničarske stranke Nacionalni front Marin Le Pen, kao ozbiljne kandidatkinje na predsjedničkim izborima u Francuskoj naredne godine, je ozbiljna prijetnja budućnosti EU, iako za sada prema anketama nema velike šanse za pobjedu u drugom krugu predsjedničkih izbora.

Sukob sa Rusijom u pitanju Ukrajine i Sirije je pokazao da zajednička vanjska i sigurnosna politika EU ne funkcionira. Na sceni imamo strateško nejedinstvo između onih koji bi na istočnim granicama EU rado vidjeli NATO trupe do onih koji su zbog vlastitih ekonomskih interesa skeptični i prema sankcijama koje se nameću  Rusiji.

Mora se spomenuti i finansijska kriza u eurozoni koja je kulminirala 2012 godine. Jaz između bogatih i siromašnih država članica u znatnoj mjeri je predodređen samom političkom i ekonomskom arhitekturom EU koja dogoročno predstavlja najveću opasnost po njen opstanak. Dok ekonomija u Njemačkoj i sjevernoj Evropi doživljava ekspanziju južne, mediteranske zemlje su u ekonomskoj stagnaciji i suočene sa drakonskim mjerama štednje diktiranim od bogatih članica, prije svega od strane Njemačke koja je postala ekonomski centar zajedničkog evropskog tržišta. Analiza Švicarskog ekonomskog instituta je pokazala da je rast BDP u zajedničkom tržištu u periodu od 1993. do 2012. godine posebno izražen na sjeveru i zapadu Evrope. U Njemačkoj je realni BDP u tom razdoblju godišnje rastao u prosjeku za 37 milijardi eura, odnosno 450 eura godišnje po stanovniku. U Danskoj je taj rast još veći, pa je BDP po stanovniku godišnje rastao 500 eura, u Austriji 280 eura, Finskoj 220 eura a npr. u Grčkoj tek nešto preko 10 eura. Dogoročno takvo stanje ne može ostati. Ukoliko bogati i razvijeni ne pokažu više solidarnosti prema manje razvijenim zajednička valuta teško da će opstati. Kriza eurozone i zajedničke monetarne politike može svakako ugroziti i evropsko jedinstvo.

Kakva je budućnost EU teško je prognozirati. U političkoj teoriji sistema, kompleksni i veliki sistemi koji dođu u ozbiljnu krizu se teško mogu reformirati. Uprkos svim izazovima raspad EU je iz praktičnih razloga skoro nemoguć. Izbacivanje država iz članstva, pa čak iz zbog kršenja ugovornih obaveza, ugovorima EU nije predviđen. Dobrovoljni izlazak iz članstva je prema članu 50 Ugovora o EU je moguć. Ali vidimo da i Velika Britanija još oklijeva u izlasku ne samo zbog izvjesnih ekonomskih posljedica koje bi slijedile već i zbog vjerovatne refleksije na njen političkih sistem. Izlaskom iz EU Velika Britanija će postati mala, a Njemačka, svakako bez vlastitih imperijalnih težnji, mnogo veća, snažnija i uticajnija evropska država.

U vremenu koje dolazi moguća su četiri scenarija:

  1. Najgori scenarij jeste lančana reakcija nakon referenduma u Velikoj Britaniji koju mogu slijediti druge  članice, posebno ako se nastavi trend jačanja političkog uticaja desno orijentiranih stranaka i pokreta.
  2. Drugi, malo vjerovatan, jeste scenarij još veće političke i ekonomske integracije EU koju zagovaraju federalisti.
  3. Treći mogući scenarij jeste  fleksibilna EU sa različitim intezitetom saradnje među državama članicama  u rješavanju zajedničkih problema.
  4. I četvrti, najizvjesniji scenarij jeste  da se održi status quo uz nadu da će se postojeći izazovi i problemi vremenom riješiti.

Sve glasniji kritičari evropskog projekta koji u pitanje dovode samu svrsishodnost pa i opstanak EU  često zaboravljaju njeno najveće civilizacijsko dostignjuće a to je mir i miroljubiva koegzistencija među evropskim državama i narodima nakon stoljeća ratova i razaranja. Stabilan mir proteklih sedam decenija je bio temelj ekonomskog i socijalnog prosperiteta. Mračne prognoze euroskeptika i nacionalista o novom evropskom poretku ili čak o raspadu EU, ukoliko bi se ostvarile, bi značile povratak Evrope 19. vijekovnom modelu autarhičnih nacionalnih država koje bi slijedeći logiku vlastitog interesa, uz historijski utemeljene i još uvijek prisutne animozitete i razlike među brojnim evropskim državama i narodima,  vrlo izvjesno u budućnosti  dovele u pitanje i mir na evopskom kontinentu. EU nikada u prošlosti pa ni sada nije imala cilj niti objektivnu mogućnost da nadomjesti nacionalne države, već da temeljem saradnje, poštivanja demokratskih vrijednosti, ljudskih prava i ugovorima regulisanih obaveza na evropskom kontinentu uspostavi poredak koji će suzbiti hegemonističke težnje. Zapravo EU je bila i ostala utočište za spas izmučenim evropskim narodima i sredstvo za izbjegavanje novih katastrofa na evropskom kontinentu. Vrijednost ujedinjene Evrope najbolje je opisao Robert Šuman 1963. godine u svojoj knjizi “Za Evropu”: “9. maja 1950. godine francuska je vlada u svojoj svečanoj deklaraciji izabrala Evropu oslobođenu bratoubilačkih i sterilnih borbi, Evropu koja se kretala putem zajedništva, zalogu napretka, sigurnosti i mira”.

 

Bosna i Hercegovina, geografski ali i kulturno – civilizacijski pripada Evropi i integracija naše države u EU u postojećim geopolitičkim i ekonomskim okolnostima jednostavno  nema alternativu. Na  nužno zbog toga što će proces integracije i u dužoj perspektivi punopravno članstvo u EU riješiti sve naše unutrašnje probleme već prije svega zbog toga što bi cijena izostanka izvan tog okvira imala nesagladive ekonomske i političke posljedice po našu državu i društvo u cjelini.

Država je subjekt međunarodnog prava i glavni subjekt evropskih integracija. Složena ustavna struktura BiH izvedena Dejtonskim mirovnim sporazumom, te nedostatak unutrašnjeg političkog konsenzusa o samoj državi jesu ključni limitirajući faktori integracijskog procesa. Ispunjavanje dostavljenog upitnika ne samo da će pokazati u kojoj mjeri je naše zakonodavstvo neusklađeno sa evropskim standardima već će pokazati sve strukturalne slabosti ustavne konstrukcije BiH. Bez značajnih ustavnih promjena, ne samo u segmentu ljudskih prava, već i sa aspekta postojeće ustavne podjele nadležnosti između različitih razina vlasti jednostavno nije moguće ostvariti ekonomsku i političku integraciju BiH u EU prema postavljenim standardima.

Promjena pristupa EU integracijskom procesu posljednjih godina pokazuje da su evropski zvaničnici svjesni specifičnih okolnosti u kojima se BiH nalazi. Ako  se vratimo u historiju proširenja EZ/EU možemo naći brojne primjere prijema država u članstvo koje bez ikakve sumnje nisu niti su realno mogle  ispuniti sve standarde EZ/EU. Španija, Grčka i Portugal su primljene u članstvo nekoliko godina nakon višedecenijskih diktatura i vojnih udara. Međutim u današnjim okolnostima ipak treba imati u vidu činjenicu da evropski zvaničnici smatraju da integritet i funkcionalnost EU zavise od kriterija koji proizilaze iz članstva .Iskustvo prijema Rumunije i Bugarske pokazuje koliko su štetne posledice ulaska u evropski blok zemalja koje nisu za to spremne. Zapravo teško da EU u svom članstvu želi imati nespremne države uprkos nekim predviđanjima da bi upravo zbog izlaska Velike Britanije Brisel u nastojanju da pokaže snagu evropske ideje mogao da ubrza prijem balkanskih zemalja.

Perpektivu integracije BiH u EU treba promatrati i u širem geopolitičkom kontekstu. Prve studije o ujedinjenoj Evropi su napravljene u Bijeloj kući u Vašingtonu i sam evropski projekat oblikovan je pod snažnim ako ne i dominantnim uticajem SAD. Ti koncepti su se zasnivali na uvjerenju da je povezivanje ujedinjene Evrope sa SAD i Kanadom najoptimalniji put kojim bi se u blokovskoj podjeli svijeta stvorilo snažno jezgro atlantizma. Danas ne postoji blokovska podjela svijeta ali postoje geopolitički sukobi Rusije i zapadnih sila koji se sve jasnije manifestiraju na zapadnom Balkanu. Nije slučajno članstvu u EU svih istočnoevropskih država 2004. i 2007.godine predhodilo ili se u istoj godini desilo njihovo uključivanje u NATO savez.

Imajući u vidu snažne uticaje susjednih država Srbije i Hrvatske na političke procese u BiH svakako je sa aspekta perspektive integracije BiH u EU veoma značajno već ostvareno članstvo Hrvatske u EU a možda i važnije otvaranje pregovaračkih poglavlja sa Srbijom i njena integracija u EU.

Ipak, dinamika integracijskog procesa dominantno zavisi od naših sposobnosti da postignemo konsenzus o najvažnijim pitanjima društvenog i političkog razvoja BiH. Kako bi što brže ostvarili  članstvo u EU  potrebno je stvoriti političke i društvene pretpostavke za provođenje složenih reformi koje tek predstoje nakon sticanja kandidatskog statusa i otvaranja pregovaračkih poglavlja. Te pretpostavke u prvom redu podrazumijevaju relaksaciju političkih i međuetničkih odnosa unutar BiH, stabilne i na međusobnom poštivanju zasnovane odnose sa susjedima, te mnogo više znanja, mudrosti i političkog dijaloga nego što smo imali do sada.